Be thinking about the future

مدیریت درست بحران نیازمند مدیران ماهر و با تجربه است. مدیران خوب بهترین استفاده را از منابع در دسترس و فرصتهایی که پیش می آیند می نمایند. در مقابل مدیران ضعیف و کم تجربه ممکن است وضعیت های بد را حتی بدتر نمایند. نکته مهم این مطلب این است که در سراسر جهان بحران شدیدی در زمینه مدیران با صلاحیت بحران وجود دارد که باید به حال آن فکری جدی بکنیم.
اگر به بحرانهای پیش آمده در سالهای اخیر در گوشه و کنار جهان و از جمله ایران نگاه کنیم به خوبی متوجه می شویم که فقدان مدیران با تجربه یکی از مهمترین ضعف ها در مدیریت بحرانها بوده است. ضعف آموزش و تربیت نیروهای مناسب و استخدام و بکار گیری آنها در بحرانها و سازمانهای درگیر و مسئول در مدیریت بحران به خوبی آشکار است. ضمن آنکه در خیلی از موارد کسانی که در سمتهای مربوطه هستند نیز از دانش تخصصی و تجربه کافی در این زمینه برخوردار نیستند. بسیاری از کسانی که در سمتهای مربوط به مدیریت بحران فعالیت می کنند آمادگی چندانی برای تصمیم سازی در شرایط دشوار و پیچیده و اجرای درست وظایفی که بر عهده شان است ندارند.
دلایل چندی را می توان برای کمبود مدیران با تجربه بحران برشمرد. برخی از این عوامل ساختاری هستند و برخی به مدیریت منابع انسانی مربوط می شوند. از یک طرف تعداد بحرانهایی که نیازمند مدیران بحران می باشند در حال افزایش است (افزایش تقاضا) و از طرف دیگر تعداد مدیران خوبی که وجود دارند در سازمانهای مربوطه مشغول به کار هستند و غالبا هم بعد از کسب تجربه معمولا در این عرصه ماندگار نمی شوند و به عرصه های دیگر می روند (کمبود عرضه).
سوالی که در اینجا مطرح می شود این است که چرا علیرغم این شکاف موجود بین عرضه و تقاضای مدیران بحران تلاشی برای پر کردن این شکاف صورت نمی گیرد. این در حالی است که ما می دانیم جوانان زیادی هستند که به این حرفه واقعا علاقه دارند و حتی حاضرند این دانش را برای استفاده در مواقع ضروری هم که شده بیاموزند و بکار ببرند.
بخش قابل توجهی از تقصیر در این زمینه متوجه دولتها و سازمانهایی است که طی سالهای گذشته در این زمینه ها فعال بوده اند ولی به اندازه ای که باید و شاید به امر آموزش و تربیت نظام مند نیروی انسانی مورد نیاز این بخش توجه کافی نداشته اند. این در حالی است که فقط با کمی تلاش بیشتر و جهت دادن منابع آموزشی موجود در کشورها به سمت آموزش مدیریت بحران می توان این خلاء را پر کرد. برای این کار لازم است ابتدا فهرست کاملی از مهارتها و دانش های مورد نیاز برای مدیران بحران توسط سازمانهای درگیر این زمینه شناسایی شوند و سپس دوره های آموزشی بر اساس آنها در سطوح مختلف مدیریتی طراحی و توسط نهادهای آموزشی طراحی و اجرا شوند. اینها زمینه های رشد و حرفه ای شدن این شاخه مدیریت را فراهم می نمایند.

این مطلب با استفاده از مقاله ای که توسط نایجل کلارک (Nigel Clarke) در شماره اخیر نشریه (Humanitarian Exchange) چاپ شده است تهیه شده است.

نظریه Prospect Theory اولین بار در سال 1979 توسط کاهنمان و تورسکی مطرح شد و بعدها تا سال 1992 توسط همین افراد تکمیل گردید. این نظریه تحول علمی زیادی را در زمینه تصمیم گیری در شرایط خطر و عدم اطمینان بوجود آورد و جایزه نوبل سال 2002 در اقتصاد بطور مشترک به نظریه پردازان آن ارایه گردید.

اگر چه تشریح کامل این نظریه احتیاج به استفاده از مدلهای ریاضی دارد ولی به طور بسیار ساده این نظریه با استفاده از مشاهدات تجربی و آزمابشگاهی نشان می دهد که افراد در شرایط خطر و عدم اطمینان تصمیمات غیر عقلایی می گیرند که تا حدود زیادی ناشی از نحوه پردازش اطلاعات در ذهن افراد او تاثیر برخی عوامل و اثرات روانی ست. یکی از مواردی که این نطریه به آن اشاره می کند اثر اجتناب از زیان (loss aversion) است. بر مبنای این اثر افراد در شرایط انتفاع کمتر تمایل به ریسک کردن نسبت به شرایط زیان دارند. یعنی از نظر روانی انسان وقتی در حال سود بردن است کمتر دست به اقدامات ریسکی می زند نسبت یه زمانی که در حال زیان دیدن است. بطوریکه مثلا برای پرهیز از 1 واحد زیان حاضر است خطر بیشتری را نسبت به بدست آوردن یک واحد سود متقبل شود در حالیکه از نظر عقلایی نباید با هم فرقی داشته باشند. مثالهای زیادی در این مورد وجود دارد ولی مثال بسیار ساده آن این است که انسان زمانیکه مثلا 1000 تومان گم می کند میزان ناراحتی اش بیشتر از خوشحالی است که از بابت پیدا کردن 1000 تومان به دست میآورد. یا اینکه مثلا ناراحتی ناشی از کاهش 5 درصد در حقوق بسیار بیشتر از منتفی شدن 5 درصد افزایش حقوق است در حالیکه در هر دو مورد عملا 5 درصد کاهش اتفاق افتاده است.
خوب ارتباط این مطلب با خطای انسانی و سقوط هواپیما چیست؟ گفته می شود که دست اندرکاران پرواز اعم از خلبان و هدایت کنندگان زمینی نیز دچار مشکلات تصمیم گیری در شرایط خطر و عدم اطمینان می شوند. وقتی هواپیما دچار نقص فنی در هوا می شود افراد تصمیم گیر خود را در شرایط زیان می بینند و بنابر این دست به ریسک می زنند. مثلا بین رساندن هواپیما به فرودگاه و فرود بدون آسیب دیدن افراد که احتمال آن بسیار کم است و فرود اضطراری در بیابان که در اثر آن ممکن است افرادی آسیب ببینند گزینه اول را انتخاب می کنند. در حالیکه از نظر محاسبات عقلایی و ضرب و تقسیم احتمالات ممکن است گزینه دوم یعنی فرود اضطراری در بیابان ولو با آسیب دیدن عده ای عقلایی تر باشد. این مثال به نظر خیلی ساده می آید ولی مطالعات تجربی نشان می دهند که منشاء بسیاری از سوانح انسان ساز اعم از کوچک و بزرگ از همین جا ناشی می شوند. به همین دلیل اکنون دانشمندان و معققان و مهندسان به دنبال راههایی هستند که بتوانند از طرق مختلف این خطاهای تثمیم گیری در شرایط خطر و عدم اطمینان را کاهش دهند.

فرهنگ ایمنی

اصل پایه ای که امروزه در دنیا برای مدیریت بحران پذیرفته شده است ایجاد فرهنگ ایمنی است.  هفته پیش در دومین کنفرانس شبکه خطرات و ریسک کانادا آقای پروفوسور ایان دیویس از انگلستان این موضوع را مجددا مطرح نمود.  کلیه تلاشهای ما در مدیریت بحران باید در جهت ارتقای فرهنگ ایمنی باشد.  این فرهنگ در برابر برخی از سوانح و خطرات ایجاد شده و در برابر برخی خطرات و سوانح دیگر در حال ایجاد شدن و در برابر برخی خطرات و سوانح دیگر باید ایجاد شوند.  در حقیقت معیار موفقیت هر کشور در زمینه مدیریت بحرانها و سوانح اعم از طبیعی و غیر طبیعی میزان موفقیت در ایجاد و توسعه فرهنگ ایمنی است.  فرهنگ ایمنی در حقیقت مجموعه ای از باورها و ارزشها و اعتقادات است که ایمنی در برابر سوانح و خطرات را در اولویت اقدام افراد و جامعه و کلیه نهادهای آن قرار می دهد.  یکی از مشکلات جامعه کنونی ما این است که فرهنگ ایمنی در آن بسیار ضعیف است.  ایمنی در باورها و ارزشهای ما متاسفانه جایگاه لازم را ندارد.  واقعیت این است که متناسب با خطراتی که انسان و جامعه انسانی را تهدید می کنند فرهنگ ایمنی رشد نکرده است.  

در ایجاد فرهنگ ایمنی در جامعه افراد، خانواده، سازمانها و ادارات و در نهایت دولتها مسئول هستند.  افراد باید برای ایمنی خود اهمیت قایل باشند.  اگر بپذیریم که حیات و سلامتی بالاترین نعمت الهی است طبیعتا حفظ و مراقبت از این نعمت هم برای خود و هم برای دیگران باید امری ارزشمند و والا باشد.  بی توجهی به ایمنی و سلامتی در حقیقت نوعی ناسپاسی است.  سرپرستان خانواده مسئول ایجاد ایمنی و سلامتی و حفظ آن برای اعضای خانواده هستند.  سازمانها و مسئولان آنها مسئول ایمنی کارکنان خود بوده و لازم است توجه به آن را در کنار اهداف دیگر سازمان دنبال نمایند.  دولتها نیز به نوبه خود مسئول ایجاد ایمنی برای شهروندان خود هستند.  این کار از طریق سرمایه گذاری های لازم در ارتقای فرهنگ ایمنی میسر است. 

در بسیاری از موارد ما نسبت به ایمنی خود و اعضای خانواده  در برابر خطرات بی اعتنایی می کینیم.  خطرات را به راحتی می پذیریم و گاه حتی به استقبال آنها می رویم.  خطراتی که در یک محاسبه ساده نیز جایی برای پذیرفتن ندارند.  به عنوان مثال ما به راحتی عرض یک خیابان شلوغ و خطرناک را برای یک دقیق صرفه جویی در وقت طی می کنیم در حالیکه ارزش آن یک دقیق به دست آورده هرگز بیش از هزینه خطری که متقبل می شویم نمی باشد.  نمونه هایی از این تصمیمات حتی توسط سازمانها و شرکتها و دولتها نیز گرفته می شوند. 

راههای زیادی برای ارتقای فرهنگ ایمنی وجود دارند که در ادامه این مطالب من سعی می کنم هر گاه نکته ای و راهی را مورد اشاره قرار دهم.  تا مجالی دیگر برای شما آرزوی سلامتی دارم.

+ نوشته شده توسط دکتر علی عسگری

ارزیابی خطر وترسیم نقشه خطر

هدف از ارزیابی خطر

ارزیابی خطر عبارت از روند شناسایی مخاطرات موجود در یک جامعه وتعیین میزان تاثیرگذاری این مخاطرات بر مردم و امکانات ان جامعه . ارزیابی خطر عمدتا بعنوان بخشی از برنامه جامع پیشگیری از وقوع بحران های ناشی از مخاطرات به حساب می اید. روند ارزیابی خطر در تمام سطوح تقریبا یکسان می باشد.

هر جامعه ای شرایط ویژه خود را داشته و هیچ دو شهر یا منطقه ای را نمی توان پیدا کرد که از نظر ارزیابی خطر کاملا مشابه باشند. با این وصف ،مراحل مشخصی وجود دارند که در روند ارزیابی خطر مشترک بود است

 .

: مراحل فرایند ارزیابی خطر

   شناسایی خطرات

ویژگی های سوانح ناشی از مخاطرات

تعیین جمعییت و امکانات در معرض خطر

تخمین خسارات و تلافات

تشریح کابری ها ی زمین وروند توسعه

نتیجه گیری

تهیه نقشه و جمع آوری داده ها

سامانه اطلاعات جغرافیایی نرم افزار کامپیوتری است که کاربران مبتی تا حرفه ای میتوانند از آن استفاده نمایند

اساس کار جی ای اس براین واقعییت استوار است که هر نقطه ای در کره زمین دارای آدرس ویژه ای در فضا بوده که به کاربر این امکان را میدهد تا لایه های گوناگون داده ها را به دست آورد وآنهارا کنار هم قرار دهد .

تهیه نقشه پایه

نقشه مکان یابی مخاطرات با تهیه نقشه پایه شروع می شود .

برروی این نقشه پایه اطلاعات مختص بحران خاص درج خواهد شد.

نقشه پایه بیانگر عناصر اصلی توپوگرافیک ، فیزیک و زیر ساخته های تشکیل دهنده یک جامعه میباشد یک نقشه خوب از منظر ارزیابی خطر باید نشان دهنده مرزهای سیاسی (شامل مناطق شهری – نواحی خارج از محدوده )، املاک شخصی ،خیابان ها ، جاده ها منابع آب شامل رود خانه ها ، جویبار ها ، چشمه ها ، تالاب ها ، شیب های بلند باشد.

بر اساس اطلاعات وداده های حاصل از اجرای این روند می توان مناسب ترین اقدامات پیشگیرانه وآمادگی را در جهت کاهش مخاطرات وایجاد جامعه ای با درجه پایداری بالا در دستور کار قرار داد

 .

در مرحله اول تمام مخاطرات احتمالی باید شناسایی شوند (عمدتا بر اساس اطلاعات مربوط به بحران های گذشته ونیز داده های محلی ومنطقه ای)

در مرحله دوم ارزیابی ،ویژگی های مخاطرات شناسایی شده (از جمله نواحی در معرض خطر آنها ،عواقب احتمالی واحتمال وقوع آنها )تعیین خواهد شد .

مرحله سوم عبارت از تهیه فهرست امکانات ومردم آسیب پذیر در برابر مخاطرات شناسایی شده می باشد .

در مرحله چهارم ،معلوم خواهد شد که چقدر از امکانات جامعه در معرض خطر بوده وچه تعداد از مردم با خطر مرگ وآسیب روبرو می باشند

 در مرحله پنجم با توصیف روند ساخت وساز ،می توان درجه آسیب پذیری جامعه در آینده را پیش بینی نمود .

در مرحله ششم برر اساس یافته های حاصل از ارزیابی خطر می توان نتیجه گیری کرد که آیا درجه آسیب پذیری جامعه قابل اغماض یا غیر قابل اغماض است .

فلش اور ! این پدیده، خطرناک ترین لحظه حریق است . زمانی که اتاق سریعا و باحالت انفجاری شعله ور می شود ، فلش اور اتفاق افتاده است . از نقطه نظر علمی ، این پدیده به علت بازخورد تابشی حرارت اتفاق می افتد . گرمای برخاسته از حریق توسط دیوار فوقانی ( سقف ) و محتویات اتاق، جذب شده و دمای گازهای قابل اشتعال و اثاثیه منزل را تا دمای خود بخود سوزیشان بالا می برد .این بالا رفتن دما، باعث بروز فلش اور می شود .

فلش اور، چندین تغییر اساسی در حریق را نشان می دهد :

•         این پدیده پایانی بریک عملیات مفید جستجو و نجات است . به عبارت دیگر باعث مرگ هر فرد محبوسی در اتاق شعله ور خواه آتش نشان و خواه افراد دیگر می شود .

•         همچنین پایان استفاده از خاموش کننده دستی برای اطفاء حریق را نشان می دهد . بعد از وقوع فلش اور نیاز به اطفاء با شلنگ آب است .

•      نیز پایان مرحله اول حریق ( مرحله رشد ) و شروع مرحله دوم احتراق ( مرحله گسترش حریق ) را خبر می دهد .

•      در نهایت ، فلش اور بیان کننده تغییر وضعیت حریق از محتویات اتاق به  خود ساختمان است .این ، شروع خطر ریزش آوار است . خطر بالقوه ریزش آوار از مرحله گسترش حریق شروع شده و در مرحله افت ( حتی بعد از خاموش شدن حریق ) به اوج خود می رسد .

•      فلش اور در هر حریقی اتفاق نمی افتد . گاهی اوقات این پدیده رخ نمی دهد . در برخی حریقها ، فلش اور مدت زمان طولانی رخ نمی دهد . اما این پدیده می تواند ناگهانی و بدون علائم خاصی و درست در لحظه ورود آتش نشانان به صحنه حریق رخ دهد . آتش نشانی به اندازه کافی خطرناک هست ، ما نمی خواهیم در عملیات اطفاء حریق غافلگیر شویم .

•      هنگام عملیات در حریق ، فرماندهان و آتش نشانان ممکن است به کند کردن  فلش اور در اتاق در حال سوختن، نیاز داشته باشند .در حقیقت ، با به تاخیر انداختن این پدیده ، شما چندین دقیقه زمان راخریده اید که می تواند بسیار حیاتی و حساس باشد.برای مثال شما ممکن است برای عملیات جستجو و نجات در اتاق در حال سوختن ویا رفتن به طبقه بالایی حریق برای نجات یک فرد مصدوم یا محبوس در حریق، نیازمند کند کردن  فلش اور باشید  ویا برای قرار دادن و عملیات با شلنگ برای ضربه اولیه به حریق نیاز به چند دقیقه زمان دارید که می خواهید با به تاخیر انداختن فلش اور آنرا بدست آورید .

•      سه روش جلوگیری از فلش اور

•      انجام تهویه : با بازکردن درها و پنجره های اتاق در حال سوختن ، شما میتوانید گرمای انباشته در اتاق را آزاد کنید . این روش زمانی که حریق در ابتدای مرحله رشد قراردارد و اتاق پر از دود شده و هنوز خیلی داغ نشده موثرترین روش است . این روش با آزاد سازی گرمای اتاق و کند کردن اثر بازخورد تابشی ، فلش اور را کند کرده و خطر وقوع آنرا کاهش می دهد .این روش همچنین قدرت دید در اتاق پر از دود را برای عملیات جستجو، بهبود می بخشد .

•      تهویه نکردن : در برخی حریقها ، انجام عملی، عکس عمل بالا می تواند سبب به تاخیر انداختن فلش اور شود .با تهویه نکردن و در عوض ، بستن درها و پنجره های اتاق در حال سوختن ، شما می توانید فلش اور را بتاخیر بیاندازید . این روش زمانی که اتاق پر از دود شده و حرارت بسیار بالاست و با توجه به منحنی بالا که فلش اور، درست، درپایان مرحله اول و قبل از شروع مرحله دوم حریق رخ می دهد، بیشترین کارایی را دارد . استدلال منطقی تاکتیک عدم تهویه این است که بدلیل کمبود اکسیژن ، آهنگ حریق کند شده که آن نیز به نوبه خود انباشته شدن گرما در اتاق را کند می کند و باعث بتاخیر افتادن فلش اور در اتاق بسیار داغ می شود .

•      " رول اور" : رول اور یک اصطلاح فنی در آتش نشانی برای  ظهور روشنایی های مختصر و گاه و بیگاه در شعله مخلوط با دود در سقف است . این پدیده معمولا از بیرون اتاق در حال سوختن و زمانی که آتش نشانان منتظرند تا آب در شلنگ جریان پیدا کنند ، قابل مشاهده است . هنگامی که درب اتاق در حال سوختن اندکی باز می شود و دود به سمت راهرو حرکت می کند ، دود ممکن است درون شعله های نا منظم و گاه و بیگاه ، مشتعل شود . رول اور توسط گازهای قابل اشتعال داغ در دود  که درون شعله یا روشنایی کوچکی که با اکسیژن هوا مخلوط شده است ، مشتعل می شود ، ایجاد می شود .رول اور از دیگر علائم هشدار دهنده وقوع فلش اور است که از دود خارج شده از درگاه یا روزنه های پنجره اتاق در حال سوختن قابل مشاهده است و قبل از فلش اور اتفاق می افتد .

•      هنگامی که یکی از این علائم  مشاهده گردید و خطر وقوع فلش اور وجود داشت ، روشهای جستجوی دفاعی باید توسط آتش نشانان مورد استفاده قرار گیرد .هر گاه خطر وقوع فلش اور وجود داشته باشد ،  روشها و تاکتیکهای استاندارد باید کوتاه و مختصر شده و روشهای جستجو ونجات دفاعی باید جایگزین آن گردد .

•      روشهای جستجوی دفاعی :

•       دو روش جستجوی دفاعی برای کاهش خطر آسیب دیدگی و مرگ ناشی از فلش اور وجود دارد :

•      کنار راهرو( درگاه ) : آتش نشان باید پشت درب را از احتمال وجود مصدوم، کنترل کند و آنگاه وارد راهرو یا اتاق شود البته نه بیشتر از یک و نیم متر ( 5 فوت )، کف اتاق رابا حالت جارویی جستجو کند ، مراقب افراد بیهوش باشد ، اعلام خطر کرده و آنها راصدا کند و منتظر پاسخ باشد .اگر پاسخی نیامد درب را ببندد  و منتظر شلنگ باشد . هنگامی که شلنگ رسید ، جستجو ونجات را از پشت شلنگ انجام دهد ، اتاق و فضاهای اطراف شلنگ را جستجو کند.

•      کنار پنجره : هنگامی که پنجره بر اثر گرمای حریق می شکند یا توسط آتش نشانان باز می شود و دود فوق العاده داغ  و " رول اور " در دود مشاهده می شود ، آتش نشانان باید از ورود به اتاق خودداری کرده و بصورت چهار دست و توسط ابزاری ناحیه زیر پنجره را به شکل جارویی جستجو کنند .در بسیاری موارد بر اثرریزش در کنار پنجره ، فردی درست زیر تاقچه پنجره سقوط کرده است .اگر مصدومی پیدا شد ، آتش نشان باید قادر باشد از زیر دودهای بسیار داغ و شعله های خارج شده ازپنجره ، چهار دست و پا حرکت کرده و مصدوم را با ایمنی کامل به بیرون از پنجره بفرستد .

•      آتش نشانان باید معنی و مفهوم فلش اور ( لحظه ای که اتاق سریعا شعله ور می شود ) را بدانند . آنها باید علائم هشداردهنده آنرا بشناسند . همچنین باید چگونگی کند کردن آنرا فرا گیرند . و با اهمیت تر از همه ،برای ایمنی و زنده ماندن آتش نشانان، آنها باید روشهای  دفاعی اطفاء را فرا گیرند و یاد بگیرند چگونه جستجو کنند و زنده بمانند .

سازمانهای ملی و بین المللی حمایت کننده درسوانح

الف : سازمانهای بین المللی

سازمانهای جهانی بهداشت: (WHO)

سازمان جهانی بهداشت سازمانی است جهانی و غیر سیاسی و کاملاً تخصصی

 مقر این سازمان در ژنو بوده و دارای 6 منطقه اصلی در جهان می باشد. ایران در منطقه مدیترانه شرقی که مرکز آن در اسکندریه مصر می باشد قرار دارد .

شش منطقه اصلی سازمان سازمان جهانی بهداشت مناطق : اروپا ، آمریکا ، آفریقا ، آسیای جنوب شرقی ، غرب اقیانوس آرام و مدیترانه شرقی می باشد . 141 کشور در همکاری با آن سازمان بوده و بودجه آن در سال 2000 میلادی بالغ بر 842 میلیون دلار بوده است .

نقش عمده سازمان بهداشت جهانی در مورد سوانح عبارت است از :

• کمک های فوری و آمادگی در مقابله با سوانح به هز شکل که یدید آید .
• مشارکت در آموزش نیروهای امدادی و مدیریتی
• ارزیابی سریع نیازها اعم از نیازهای بهداشتی ، کنترل اپیدمب ها ، نیازهای غذائی و غیره
• مدیریت جامع کمک های اضطراری به سانحه دیدگان جهان بر پایه برنامه ریزی های منطقه ئی خود .

کمیته جهاین صلیب سرخ (ICRC)

خدمات صلیب سرخ جهانی در سوانح بشکل زیر خلاصه می گردد.

• خدمات به آسیب دیدگان در جنگ ها و درگیری های قومی
• کمک های اولیه بعد از سوانح طبیعت ساخت و انسان ساخت
• پرستاری از آسیب دیدگان سوانح
• خدمات بهداشت مادر و کودک بعد از سوانح
• آموزش بهداشت و ارائه خدمات بهداشت محیط

فدراسیون جهانی جمعیت هلال احمر و صلیب سرخ جهانی

ب : سازمانهای داخلی

1.هلال  احمر

2.وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی

کمیته فرعی بهداشت و درمان در کاهش اثرات بلایای طبیعی نیز از طریق وزارت کشور به عهده وزارت بهداشت گذارده شده است .

وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشکی با هماهنگی با کمیته فرعی بهداشت درمان وزارت کشور در موقع بلایای طبیعی و غیر طبیعی (انسان ساز) به انجام وظایف محوله خود می پردازد. ارایه خدمات پیشگیری و درمان در مراحل مختلف بروز سوانح و نهایتاً بروز بحران بصورت کلی در موارد زیر می باشد:

الف : مراقبت از خانواده

مراقبت از خانواده به عنوان رکن اصلی جامعه در زمینه های مراقبت از مادران باردار_خدمات مامایی _ مراقبت از کودکان _ مراقبت از تغذیه کودکان زیر 6 سال _ انجام مراقبت های تنظیم خانواده _ توزیع مکمل های غذایی جهت پیشگیری از بروز سوتغذیه در خانواده های آسیب دیده از سوانح

ب : بهداشت محیط

شامل مراقبت در مکان یابی های مناسب جهت اسکان ، کنترل مراکز دفع فضولات انسانی و حیوانی ، کنترل ناقلین و حشرات ، نظارت بر دفع اجساد حیوانی و انسانی و نظارت بر بهداشت مواد غذایی در مراحل بعد از بروز سوانح و همکاری با هلال احمر در راستاری ارتقاء سلامت آسیب دیدگان.

د: مراقبت از شیوع بیماریهای واگیردار

کنترل بیماریها پاندمیک و اسپورادیک و جلوگیری از اپیدمی ها بعد از وقوع سوانح .

انجام واکسیناسیون های عمومی و اختصاصی در مواقع بروز سوانح

تنظیم برنامه های غربالگرب ، قرنطینه و مجزا سازی مناسب جهت جلوگیری از شیوع بیماریها.

ه : بهداشت روانی

اعزام تیم های حمایت روانی و کنترل مسایل مربوط به مشکلات روان از اهم وظایف کمیته سلامت روان در وزارت بهداشت .

ارایه خدمات مشاوره روانی و مددکاری اجتماعی

وزارت کشور

سازماندهی کمیته ملی کاهش اثرات بلایای طبیعی و تشکیل کمیته های فرعی زیر در موقع  بروز سوانح و بروز سوانح و بلاهای طبیعی به امر خدمت رسانی به هموطنان می پردازد .

سازمان بهزیستی کشور

وظیفه این سازمان کمک به خانواده های بی سرپرست ، ایتام ، توان خواهان ، سالمندان و معلولین عادی و باقی مانده از سوانح می باشد.

مدیریت خدمات بهداشتی در سوانح و شرایط عادی

بکارگیری منابع در برنامه های تندرستی یعنی ارتقاء سلامت جامعه و حذف بیماری بعد از بروز سوانح که مجموعه ای از خدمات و فعالیت های مرتبط با یکدیگر را به همراه دارد مدیریت خدمات بهداشتی بعد از سوانح نامیده می شود.

بطور خلاصه مدیریت خدمات بهداشتی در سوانح بکارگیری منابع با استفاده از اصول مدیریت برای بازگشت به سطح سلامت قبل از بروز سانحه است ، که خود می تواند در کوتاه مدت تحقق یابد و یا نیاز به زمان طولانی داشته باشد.

مدیریت خدمات بهداشتی در سوانح نیز در ابتدائی قدم نیاز به برنامه ریزی  صحیح دارد.

صاحب نظری می گوید« اگر شما نمی دانید کجا میروید جاده همانجائی که می رود شما را می برد و اگر شما نمی دانید کجائید آنجائی هستید که بوده اید و یا نبوده اید»

پس برنامه ریزی ، اجرا،پایش و ارزشیابی رهبری و هماهنگی از اصول مدیریت خدمات بهداشتی در سوانح است.

اقدامات ناقص زیر موجب ضعف مدیریت خدمات بهداشتی در سوانح می گردد.

• مدیریت صعیف فعالیت های امدادی
• اقدامات امدادی بدون پایه نیاز سنجی قبلی
• هماهنگی و همکاری ضعیف بوسیله بقیه ارگانها
• تعداد زیاد کمک کننده ها « امداد یاران»
• عدم برنامه ریزی کمک های امدادی برپایه PHC
• عدم ارتباط امداد با توسعه

Ø       ارزیابی سریع ، برآورد نیازها و برنامه ریزی

Ø       تحلیل کامل و دقیقی از وضعیت نیازهای بهداشتی

Ø       اطلاعات بایستی با روش های علمی و استاندارد جمع آوری شود تا موجب شفاف سازی تصمیم دست اندکاران شود .

Ø       ارزیابی اولیه نیاز به آب ، بهداشت محیط، تغذیه مواد غذایی و بهداشت

Ø       ارزیابی نیازهای بهداشتی بایستی با مشارکت جمعیت آسیب دیده صورت گیرد ، تا بتوان بر پایه نیازهای واقعی برای خدمات بهداشتی برنامه ریزی کرد.

Ø       ارزیابی اولیه بایستی بوسیله چک لیست مشخصی ،

Ø       اولین قدم ها در خدمات بهداشتی در سوانح ، برقراری امداد بهداشت می باشد.

Ø       امداد بهداشتی مجموعه عملیاتی است که توسط نیروهای بهداشتی برای نجات جان ، حفظ تندرستی و ارتقاء آن ، تامین آسایش جسمی و روانی و رفع یا کاهش مشکلات بهداشتی افراد حادثه دیده صورت می گیرد.

Ø       از اهم این کمک های فوری می توان به کنترل کیفی فوری آب ، کنترل بهداشت اماکن عمومی ، مبارزه با حشرات ، تامین آب آشامیدنی ، کنترل بهداشتی مراکز فروش مواد غذایی و غیره را نام برد.

سازماندهی به معنای تشکیل واحدهای تخصصی در سازمان  است هر واحد سازمانی که مجموعه ای از افراد دارای تخصص های مشابه است در فرآیند های گوناگون که منجر به تحقق اهداف اولیه می گردد سازمان می یابند.

هماهنگی نیز در کنار هم قرار دادن واحدهای تخصصی ، در قالب یک فرآیند برای نیل به اهداف سازمان است .

کنترل و نظارت بر فعالیت های خدمات بهداشتی

1-       آیا حداکثر ظرفیت منابع انسانی در جهت مناسب بکار گرفته شده است ؟

2-       آیا فعالیت ها مطابق با طراحی برنامه هاست؟

3-       آیا اهداف سازمانی تحقق یافته است ؟

خدمات در سه سطح انجام می گیرد. سطح اولیه خدمات بهداشتی که اولین سطح تماس افراد جوامع با نظام خدمات بهداشتی است و بسیار نزدیک با مردم است .

سطح دوم مراقبت های بهداشتی که مراقبت های خدمات درمانی است که در شرایط عادی بعد از سطح اول با مردم با آن در تماس هستند ولی در شرایط اضطراری نسبت به مراقبت های خدمات بهداشتی در سطح اول اولویت پیدا می کند.

سطح سوم مراقبتهای بهداشتی خدمات فوق تخصصی است .

سطوح پیشگیری

پیشگیری دارای سه سطح میباشد:

سطح اول پیشگیری ، سطح دوم پیشگیری و سطح سوم پیشگیری .

سطح اول جلوگیری از از پیدایش و بکار افتادن عامل خطر زای بیماری میباشد.

پیشگیری نوع دوم به مرحله قبل از بروزعلائم بالینی مربوط است .

پیشگیری نوع سوم به مرحله جلوگیری از پیشرفتن بیماری و بروز ناتوانی میپردازد و کوشش آن در مورد تقلیل میزان معلولیت معلول است.

سطح اول پیشگیری بعد از بروز سوانح

با توجه به نوع سانحه کارشناسان خدمات بهداشتی در سوانح بایستی پیش بینی نماید که بعد از بروز سانحه چه عاملی می تواند بیماری بعد ی را بوجود آورد و جهت رفع آن برنامه ریزی نماید.مسلماً عوامل خطر زای بیماری های گوناگون به نوع سانحه بستگی دارد.

سطح دوم پیشگیری

اولین اقدمات در سطح دوم پیشگیری صورت میگیرد .

عملیات امداد و نجات سریع ، خدمات بیمارستانی ، احیاء بیماران ، درمانگاههای سیار صحرائی ، بیمارستانهای صحرائی

سطح سوم پیشگیری در سوانح

این اقدامات در سوانح به اقدامات توانبخشی گفته می شود . جلوگیری از معلولیت محدودیت نفص عضو و معلولیت ناشی از بیماری ، حداقل رساندن رنج و آسیب ناشی از بیماری و ارتقاء تطابق بیمار یا حالات غیر قابل درمان بیماری است .

ضمناً علاوه بر دانشکده های توانبخشی دانشگاههای علوم پزشکی ، بهزیستی نیز مسئول ارائه خدمات در این سطح می باشند.

اصول در برگیرنده مراقبتهای اولیه بهداشتی در سوانح

مراقبتهای بهداشتی اولیه دارای 5 اصل بشرح زیر میباشد:

اصل تساوی

اصل مشارکت محلی

اصل هماهنگی درون و برون بخشی

اصل روشهای مناسب

اهداف مرافبتهای بهداشتی اولیه در شرایط اضطراری

1-       کم کردن آمار ابتلاء به بیماری های مختلف در جمعیت های سانحه دیده و آواره و رساندن تعداد آنها به حداقل ممکن

2-       کم کرد آمار مرگ و میر در جمعیت های سانحه دیده و آواره

3-       ارتقاء دانش و عملکرد مردم آسیب دیده از طریق آموزش های سازنده

4-       توانمند سازی افراد جامعه با بکارگیری کلیه امکانات در دسترس و لازم

آب مهم ترین نیازاولیه بعد از سوانح

خصوصیات آب آشامیدنی سالم

اگر چه آب کاملاً خالص در طبیعت یافت نمی شود ، اما خالص مایه ئی است، بی رنگ ، بی بو ، که نقطه جوش آن صد درجه سانتی گراد و نقطه انجماد آن صفر می باشد.

آب ناسالم :

مشکلات ،

از آن جمله بایستی به بیماریهای عفونی روده ئی و اسهالی اشاره نمود.

باعث بروز و اپیدمی انواع حصبه ها ، شبه حصبه و حتی وبا گردد.

مقدار آب مورد نیازبعد از سوانح

آب مورد نیاز برای مراکز مختلف و نیازهای عمومی مردم

روشهای تصفیه آب در سوانح :

بهترین راههای موجود استفاده از ترکیبات کلر است .

کلر اضافه شده بر آب باعث تشکیل اسید کلریدیک و اسید هیپوکلرومی گردد که بهترین روشهای گند زدائی آب در سوانح می باشد.

برای کلر زنی باید آب صاف باشد. تعداد کلر آزاد باقی مانده و نقطه شکست کلر با اهمیت است.

روشها ی جمع آوری و ذخیره سازی آب

در موقع بروز سوانح استفاده از ذخائر ومنابع آبهای زیر زمینی به استفاده از آبهای سطحی و جاری برتر یدارد.

هنگامی که آب بصورت مستمر در اختیار است به صورت جدول زیر ارائه گردیده است :

نسبت نفرات به منابع آب

هر خانواده  باید حداقل 2 گالن تمیز جهت نگهداری آب داشته باشد. گالن ها علاوه بر تمیزی باید دهانه تنگ داشته و قابل پوشش باشد.

فاضلاب ها می تواند خانگی ، صنعتی و کشاورزی و یا ترکیبی از آنها باشد.

سوانح بخصوص سیل آبهای منطقه با فاضلابها ترکیب می شود .

یک طرح فاضلاب مناسب می تواند خطرات ناشی از آنرا بکاهد:

• مناطق مسکونی از سیلابها و آبها ی راکد دور باشد.
• جلوگیری از مخلوط شدن آب مصرفی با مدفوع انسانی
• محل های تولید فاضلابها باید طوری طراحی شود که با طغیان آبهای سطحی فاضلابها خارج نگردد.
• در صورت امکان چاههای جذبی دفع فاضلابها احداث شوند.
• حتی الامکان جمع آوری فاضلابها با لوله ها صورت گیرد که بتوان سیلابهارا نیز دفع نمایند.
• در صورت زهکشی شیب مناسب در نظر گرفته شود و روبازباشد تا هم از مسدود شدن جلوگیری شود و هم به سرعت و یا حجم زیاد از محل نزدیک سکونتگاه ها خارج شود.

بهداشت محیط بعنوان جزئی از مراقبت های بهداشتی اولیه

دفع فضولات ، زباله و بهداشت محیط بعد از سوانح

دفع صحیح فضولات انسانی و رعایت بهداشت محیط بهترین مانع در بروز سوانح بعدی یعنی بروز و شیوع بیماریهای حاصل از فضولات انسانی است.

بهداشت عمومی :

این اقدام باید به صورت هماهنگ توسط مسئولین ذیربط صورت گیرد تا اقدامات موثر واقع شود یکی از اقدامات بهداشت عمومی انجام خدمات بهداشت محیط است .

بر اساس این تعریف محیط شامل آب ، هوا و خاک و روابط بین آنها و کلیه موجودات زنده می باشد بر این اساس اختلالات بهداشت محیط کلیه عواملی است که بر قوه و بر فعل تاثیرات سوء برای بقاء و سلامت انسان اعمال می کند.

اصولاً بهداشت محیط در سوانح به اقدامات زیر می پردازد :

الف : بررسی و تعیین مکانیسم های بیماریهای منطقه توسط محیط و نحوه پیشگیری از آن

ب : تامین آب و مواد غذایی سالم مطابق با وضعیت و هنجارهای جمعیت آسیب دیده و نوع حادثه

ج : جمع آوری و دفع فاضلابها و مواد زاید

د: جمع آوری و دفع زباله اجساد و لاشه های حیوانی

ه : کنترل عواملی که بعد از سانحه می تواند بلقوه و بلفعل بیماری پدید آورد.

خدمات بهداشتی محیط در اردوگاه ها

کنترل آب و فاضلاب بعد از سوانح یک یاز اقدامات اساسی و بهداشت محیط بعد از سوانح است . کنترل بهداشت مواد غذایی و غذاخوری ها هم از اهم فعالیت های بهداشتی محیط است .

اقداماتی انجام شود که بروز بیماریهایی مثل وبا ، حصبه ، سل و کلیه بیماریهایی با منشاءبند پایان نیز می گردد.

 نسبت نیاز به توالتهای عمومی به محل های اسقرار افراد

دفع زباله در سوانح

بهتر است در محل توالتهای با شیار کم عمق محلهائی نیز در نظر گرفته شود و با خاک پوشانیده گردد . زباله های عفونی باید بلافاصله سوزانده شوند.

زباله های بیمارستانهای صحرایی به دقت به زباله های معمولی عفونی تقسیم گردند. زباله های معمولی به روش معمولی خارج از محل بیمارستان دفن شوند و زباله های عفونی حتی الامکان سوزانده شود و سپس دفن شود.

بهداشت محیط اردوگاهها

اقدام اصلی در بهداشت اردوگاهها عبارتند از گند زدائی و تصفیه آب آشامیدنی ، دفع فضولات جامد و زباله های خشک و تر ساکنان اردوگاه ها، دفع فاضلاب ها و گند زدائی های سطحی کنترل بهداشتی مراکز نگهداری و توزیع مواد غذایی و مبارزه با حشرات و بند پایان و سایر موجودات مزاحم صورت گیرد.

بهداشت محیط سرویس های بهداشتی عمومی :

1-       تامین آب در نزدیکی سرویس ها برای شستشوی دایمی

2-       توالت ها از هر نوع که ساخته می شوند 6 تا 8 دهنه بیشتر نداشته باشند تا امکان شستشو آسان انمان پذیر باشد.

3-       روزی چند بار کف و محل های نزدیک به نشیمنگاه با آب شستشو شود.

4-       محل های شسته شده با آب آهک 20 درصد یا 5 درصد کلرزول یا کرئولین ضدعفونی گردد.

5-       هر توالت دستشوئی مجهز داشته باشد.

6-       درب پنجره توالت ها با توری پوشانیده شده باشد و از تهویه مناسب برخوردار باشد.

دفن اجساد:

Ø       احتمال شیوع عفونت ،

Ø       میکروارگانیزه های عفونی بیشتر از 48 ساعت عمر میکنند

Ø       ویروس ایدز که تا 6 روز پس از مرگ ،

Ø       تماس با خون و مدفوع اجسادی که بیماریهایی نظیر هپاتیت C,B ، ایدز، سل و اسهال دارند.

Ø       از 51 تا 95% مرگ های گزارش شده بعد از سوانح از بروز اپیدمی های بیماریهای واگیردار بعد از سوانح می باشد .

طریقه نقل و انتقال بیماریها

1-       مرحله اولیه : جلوگیری از اشاعه بیماری های واگیردار و توسعه بیولوژیک عوامل آن با ایمنی سازی افراد حساس ، کلرزنی آب ، بهسازی مناسب محیط و غیره

2-       مرحله پیشگیری ثانویه : شناخت سریع و درمان بیماری بوسیله استفاده از آنتی بیوتیک ها .

3-       پی گیری و ارجاع مناسب بیماران برای به حداقل رساندن اشاعه و علائم بیماری مثل مبارزه با مالاریا ، سل و سوء تغذیه حاد و غیره

دسته بندی بیماری های حاد تنفسی و علائم اصلی آنها

شکل های حاد بیماری تنفسی (ARI) ریه ، گوش و گلو به شکل های ساده ، تحت حاد و حاد درگیرمی گردد و لذا نیاز به درمان سریع و فوری دارد ولی عفونت حاد تنفسی که مشکل ریوی پدید می آورد شایع تر است و علائمی نظیر سرفه و تنگی نفس به همراه دارد و بایستی در سوانح از اشاعه آن جلوگیری نمود .

بیماریهای قابل پیشگیری واکسن و علائم اختصاصی آنها

مراقبت های پیش بیمارستانی بعد از بروز سوانح :

تریاژصحیح سانحه دیدگان در اقدامات ابتدائی بسیار با اهمیت است . لذا بایستی بعد از عملیات نجات و انجام کمکهای اولیه مصدرومین و بیماران را در محلی امن جمع آوری نمود. این محل بایستی باز و مسطح بوده تا بتوان امکان برپائی درمانگاه ، بیمارستان صحرائی و استفاده از چرخ بال را فراهم سازد. این محل بایستی با هماهنگی بقیه ارگانها انتخاب شود و اطراف آن ساختمان ها ی بلند و تخریب شده وجود نداشته باشد و راه دسترسی به آن برای همگان آسان باشد . پس از جمع آوری مصدومین به ترتیب بایستی اقدامات تریاژ ، توزیع مناسب مصدومین و مجروحین به مراکز ذیربط امکان اقدامات کمکهای اولیه در محل و جلوگیری از ناهماهنگی و هجوم نزدیکان آسیب دیدگان و ارائه خدمات درمانی ، اورژانس صورت گیرد.

راههای پیشگیری از بروز بیماریهای واگیر دار در سوانح :

1-       فضولات انسانی باید با رعایت کلیه موازین بهداشتی از محیط زیست دفع شود.برای آشنایی بیشتر به نکات مربوط به بهداشت محیط مراجعه شود.

2-       تامین کافی آب سالم و بهداشتی جهت جلوگیری از بیماریهای روده ئی

3-       شستشوی مرتب دستها با صابون

4-       فعالیت های ارتقاء سلامت با آگاهی سازی جامعه توسط آموزش های مرتب و سازمان یافته در راستای پیشگیری از بیماریهای واگیردار

5-       تامین امنیت غذائی و غذای کافی

6-       مداخلات مناسب درمانی و کنترل برای مبتلایان به بیماریهای واگیردار

7-       تامین فضای مناسب زندگی همراه با حرارت و نور کافی

8-       دفن به موقع و مناسب اجساد و لاشه ها

9-       کنترل و ریشه کنی مناسب ناقلین ، حشرات و جانوران موذی

عوامل بیماری زا، نوع و شکایت اصلی بیمار آلوده

روش های جایگزینی آب والکترولیت ها

استراتژی های لازم جهت جلوگیری از اپیدمی اسهال در سوانح

اقدامات زیر به سرعت صورت گیرد یا فرآیند بروز بیماری کنترل شود تا همه گیری پدید نیاید:

• آبهای مصرفی کلرینه گردد و یا سطح کلر اندازگیری شود(کلر باقی مانده)
• مراقبتهای بهداشتی فردی و بهداشت مواد غذایی ارتقاء یابد به خصوص برای زنان باردار برای جلوگیری از ابتلا به انواع هپاتیت
• انجام آزمونهای غربالگری برای یافتن افراد احتمالاً مبتلا
• مبارزه با بیماری وبا و طاعون در سوانح

پیشگیری از شیوع وبا

1-       تامین آب آشامیدنی سالم و کلرینه

2-       عدم توزیع مواد غذایی و بخصوص سبزیجات آلوده

3-       عدم استفاده شستشو و خوراک از آب رودخانه ها

4-       توزیع یخ سالم و بهداشتی به سانحه دیدگان

5-       شستشو دستها قبل از شروع به تغذیه در محلهای اسکان

اقدامات زیر برای جلوگیری از همهگیری طاعون در منطقه سانحه دیده صورت گیرد:

• جلوگیری از انبار شدن علوفه و چوب در نزدیکی محل اسکان
• از بین بردن علوفه های اطراف اردوگاه ها
• معدوم کردن مواد زائد و فضولات به روش بهداشتی
• حفظ و نگهداری غلات در سیلوهای غیر قابل نفوذ جوندگان
• واکسیناسیون افراد در معرض خطر (کسانی که با بیماران وخون آنها سر و کار دارند)

کنترل و ارزیابی مواد غذایی باقی مانده بعد از سوانح :

الف : کنترل شکل ظاهری مواد غذائی

ب: کنترل طعم و بوی ماده غذائی ( ماده غذائی فاسد تغییر رنگ یافته و بوی تعفن می دهد)

ج : کنترل آلودگی مواد غذائی از طریق سیلابها و مواد شیمیایی و غیره در صورت مشاهده علائم آلودگی اعلام غید قابل مصرف بودن آنها ضروری می باشد

د: کنترل زنگ زدگی و انبساط و تارخ مصرف قوطی ها یکنسرو و بسته بندی های فلزی مواد غذایی

آموزش تغذیه بهداشتی بعد از سوانح به مردم

هدف اصلی این آموزش ارتقاء دانش مردم در معرض خطر در زمینه تغذیه تغذیه بهداشتی اسل لذا باید با روش های آموزشی مختلف (آموزش چهره به چهره، گروهی ، دیداری)

نوع مواد غذائی و علائم فساد

علائم سوءتغذیه

ریزمغذی ها و اختلالات ناشی از کمبود آنها

نمونه جیره غذایی برای یک الی دو روز اول سانحه

نمونه سوم جیره غذایی برای سه الی هفت روز اول سانحه (برای هر روز)

نمونه سوم جیره غذایی برای هفته دوم و سوم سانحه (برای هر روز )

نمونه جیره غذایی هفته سوم به بعد سانحه( برای هر روز)

ارزیابی امنیت غذائی خانوار برای تصمیم گیری  در مورد اینکه آیا برای جمعیت در معرض خطر یا آسیب دیده غذا توزیع شده است یا نه و اینکه آیا جیره کامل یا جیره جزئی نیاز است یانه ضروری است .

بیماری های منتقله از ناقلین ، پس از بلایای طبیعی

*دوره فوری 1-7     روز پس از بلیه است .          

** دوره بعدی یا تاخیر ی30روز یا بیشتر پس از حادثه است.

استراتژی ها عبارتند از :

1-اقدامات پیشگشری کننده :

الف : آموزش بهداشت و غربالگری بیماری

ب : مبارزه با ناقل

ج : بهساز یمحیط و از بین بردن محل های تکثیر پشه

د : پیشگیری با واکسن و دارو

2-درمان بیماران

3-مبارزه با پشه (بیولوژیک ، ژنتیک ، سمپاشی)

نکاتی که بایستی به سانحه دیدگان آموزش داده شود.

• درب چاه های آبریزگاه ها را بسته نگهداری کرد.
• در صورت استفاده از مستراح شیاری حتماً روی مدفوع خاک بریزید.
• زباله ها را ظروف بسته نگهدارید.
• موقع سمپاشی مواد غذائی را دور نگهدارید.
• از طوری برای چادرها و محل های اسکان استفاده نمائید.
• رعایت بهداشت فردی
• شستشوی منظم لباسها ، روسری ها و پتوها را فراموش نکنید.

اصولاً کسی دارای سلامت روان است که سه خصوصیت زیر را داشته است:

1-       قابلیت درک و فهم قدرت پاسخ دهی مناسب ، تغییرات روزمره داشته باشد.

2-       قابلیت احساسی واقعی و نشان دهنده واکنش واقعی نسبت به واقعه را داشته باشد.

3-       ارتباط مناسبی با افراد، فامیل و جامعه داشته باشد.

هرم و نردبان نیازهای اساسی بشر مازلو

نیاز به تعالی نفس

عقاید نگرش ها مورد احترام قرار گیرند

نیاز به اعتماد به نفس

نیاز اجتماعی

نیاز به امنیت

نیاز های فیزیولوژیک

داشتن موارد مقابل برای زندگی طبیعی مثل ( غذا، آب ، پناهگاه ، دارو وغیره)

اختلالات سلامت روان:

1-       اختلالات روانی متوسط در کودکان و بالغین

2-       اختلالات روان تنی

3-       افسردگی

4-       مشکلات رفتاری کودکان

5-       افزایش تمایل به مصرف مواد مخدر و الکل

6-       سایکوزها یا روان پریشی

   تهیه کننده : محمود سعیدی

   کارشناس مدیریت عملیات امداد و نجات

    پاییز 89

   مطالب گرفته شده از ۴ کتاب بهداشت در سوانح است